Badanie poziomu selenu

Czym jest selen? 

Selen to ważny mikroelement, który trzeba codziennie dostarczać z dietą. 

Pierwiastek ten wchodzi w skład enzymów antyoksydacyjnych, które chronią komórki przed wolnymi rodnikami i stresem oksydacyjnym.

Jaka jest rola selenu w organizmie człowieka? 

Selen jest pierwiastkiem śladowym, który działa w organizmie głównie jako składnik specjalnych białek – selenoprotein.  Odpowiada przede wszystkim za: 

• Ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym – jest elementem enzymów antyoksydacyjnych, które neutralizują nadtlenek wodoru i wolne rodniki. 

• Wsparcie pracy tarczycy – pierwiastek ten jest niezbędny do prawidłowej przemiany hormonów tarczycy – przekształcania hormonu T4 do T3. Może sprzyjać nasileniu stresu oksydacyjnego w tarczycy. 

• Wsparcie układu odpornościowego – selen wpływa na rozmnażanie się komórek odpornościowych oraz reguluje wydzielanie substancji zapalnych (cytokin). 

• Zdrowie układu krążenia – enzymy zależne od selenu chronią tłuszcze w błonach komórek serca przed utlenianiem, co pomaga zapobiegać ich uszkodzeniu. Przy nieprawidłowych poziomach może zwiększać ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. 

• Płodność kobiet i mężczyzn – pierwiastek jest ważny dla jakości nasienia, u kobiet uczestniczy w dojrzewaniu pęcherzyków jajnikowych i produkcji estradiolu. 

• Syntezę DNA – niektóre selenoproteiny pracują bezpośrednio w jądrze komórkowym, gdzie pomagają w ochronie DNA przed uszkodzeniem oksydacvjnym i utrzymaniu sprawnych mitochondriów. 

Kiedy warto wykonać badanie poziomu selenu we krwi? 

Badanie stężenia selenu we krwi warto rozważyć zawsze wtedy, gdy istnieje podejrzenie jego niedoboru lub nadmiaru, przed rozpoczęciem suplementacji oraz przy chorobach, w których selen odgrywa ważną rolę. Poniżej znajdziesz najważniejsze sytuacje, w których takie oznaczenie jest szczególnie zasadne: 

• Choroby tarczycy i zaburzenia hormonalne – badanie selenu jest pomocne u osób z chorobą Hashimoto, chorobą Gravesa‑Basedowa oraz orbitopatią Gravesa, ponieważ niedobór może nasilać stan zapalny tarczycy i wpływać na konwersję hormonów tarczycowych. 

• Leczenie onkologiczne – poziom selenu bywa oceniany u pacjentów onkologicznych, zarówno przed rozpoczęciem leczenia, jak i w jego trakcie. 

• Monitorowanie suplementacji – badanie pozwala sprawdzić, czy dawka jest dla Ciebie bezpieczna i skuteczna. 

• Podejrzenie zatrucia selenem – przy podejrzeniu ostrego lub przewlekłego zatrucia, np. u osób z niekontrolowaną, wysoką suplementacją, bardzo dużym spożyciem żywności bogatej w selen. 

Oznaczenie selenu zaleca się osobom szczególnie narażonym na niedobór, m.in.: 

• pacjentom długo żywionym pozajelitowo, 

• po operacjach bariatrycznych, 

• z chorobami przewodu pokarmowego przebiegającymi ze złym wchłanianiem (choroba Leśniowskiego‑Crohna, celiakia, nieswoiste zapalenia jelit), 

• weganom i wegetarianom, 

• osobom na dietach eliminacyjnych. 

Jeśli znajdujesz się w którejś z tych grup ryzyka, rozważ monitorowanie poziomu selenu.

Na czym polega badanie? 

Pracownik Punktu Pobrań pobiera próbki krwi żylnej ze zgięcia łokciowego pacjenta. Materiał jest następnie przekazywany do laboratorium diagnostycznego. 

Selen – normy 

Zakresy prawidłowego stężenia mogą się nieznacznie różnić między laboratoriami, ponieważ zależą od zastosowanej metody oznaczenia oraz od populacji, na której ustalono normy. 

Wynik badania selenu we krwi zawsze skonsultuj z lekarzem, szczególnie jeśli planujesz suplementację.

Przyczyny niedoboru 

Niedobór selenu rzadko jest wynikiem „jednego błędu”, częściej powstaje na tle kilku nakładających się czynników. Główne przyczyny to:  

• dieta uboga w selen, 

• nieprawidłowo zbilansowana dieta roślinna, weganizm i wegetarianizm bez odpowiedniej kontroli, 

• choroby przewodu pokarmowego zaburzające wchłanianie (choroba Leśniowskiego‑Crohna, celiakia, zespół krótkiego jelita, przewlekłe choroby wątroby i trzustki), 

• okres ciąży i karmienia piersią, 

• przewlekłe stany zapalne, 

• długotrwałe żywienie pozajelitowe, 

• dializoterapia, 

• rzadkie wrodzone zaburzenia genów odpowiedzialnych za syntezę selenoprotein. 

Objawy niskiego poziomu selenu 

Zbyt niski poziom tego pierwiastka osłabia działanie selenoprotein odpowiedzialnych m.in. za ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym, wsparcie odporności i prawidłową pracę mięśni. 

Najczęściej występujące objawy ogólne to: 

• przewlekłe zmęczenie i osłabienie, 

• bóle mięśni, 

• spadek wydolności mięśniowej, 

• większa podatność na infekcje, 

• wolniejsze gojenie się ran, 

• gorsza kondycja włosów, skóry i paznokci. 

Jeśli występują zaburzenia pracy tarczycy (wynikające m.in. z osłabienia konwersji hormonu T4->T3), mogą pojawić się objawy niedoczynności gruczołu, np. 

• zmęczenie, 

• przyrost masy ciała, 

• spowolniona akcja serca, 

• wypadanie włosów, 

• nasilenie objawów autoimmunologicznego zapalenia tarczycy (np. choroby Hashimoto). 

Niski poziom selenu nie wpływa tylko na odporność czy kondycję fizyczną – może także zaburzać pracę mózgu i układu nerwowego. Sygnałem mogącym wskazywać na zbyt niskie stężenie selenu w organizmie są objawy niedoboru takie jak: 

• gorsza koncentracja, 

• spadek zdolności poznawczych, 

• wahania nastroju, 

• obniżony nastrój. 

Prawidłowy poziom selenu jest jednym z elementów, które wspierają płodność u obu płci. W wyniku niedoboru: 

• u mężczyzn dochodzi do obniżenia jakości nasienia i ruchliwości plemników, 

• u kobiet pojawiają się nieprawidłowości dojrzewania pęcherzyków jajnikowych. 

Ciężki, długo utrzymujący się niedobór selenu zdarza się rzadko, ale gdy wystąpi – zwykle w regionach o bardzo niskiej zawartości selenu w glebie i żywności – może prowadzić nie tylko do niespecyficznych objawów, lecz także do ciężkich schorzeń takich jak: 

• Choroba Keshan – kardiomiopatia u dzieci i kobiet w wieku rozrodczym, 

• Choroba Kashin‑Beck – przewlekła choroba kostno‑stawowa z zaburzeniami wzrostu chrząstek i deformacjami stawów. 

Przyczyny nadmiaru selenu 

Nadmiar selenu (selenoza) zdarza się rzadko, ale może wystąpić głównie przy długotrwałym przekraczaniu bezpiecznych dawek suplementów lub nadmiernym spożyciu produktów bardzo bogatych w ten pierwiastek. 

Objawy wysokiego poziomu 

Ostre zatrucie rozwija się zwykle po jednorazowym przyjęciu dużej dawki – na przykład w postaci suplementu lub preparatu przemysłowego – i daje szybko narastające, gwałtowne objawy, po których wystąpieniu należy jak najszybciej zgłosić się po pomoc medyczną: 

• nagłe nudności, wymioty, bóle brzucha i biegunka, 

• charakterystyczny „czosnkowy” zapach z ust i metaliczny posmak, 

• spadek ciśnienia tętniczego, zaburzenia rytmu serca, duszność, 

• w ciężkich przypadkach obrzęk płuc, drgawki, zaburzenia świadomości, 

• w bardzo ciężkich przypadkach nawet śpiączka. 

Długo utrzymujące się zbyt wysokie stężenie selenu nie daje gwałtownych, dramatycznych objawów jak ostre zatrucie, ale stopniowo wpływa na pracę organizmu (w tym kondycję włosów, skóry i paznokci).  

Przy przewlekłej selenozie występują: 

• wypadanie włosów,  

• łamliwość paznokci, zmiany ich kształtu i koloru, 

• drażliwość, bóle stawów i mięśni, zaburzenia nastroju, 

• suchość, łuszczenie, rumień, nadmierna pigmentacja lub zapalenie skóry, 

• zaburzenia czucia (mrowienie, drętwienie palców) i neuropatia obwodowa (uszkodzenie nerwów). 

Przygotowanie do badania 

Badanie stężenia selenu nie wymaga specjalnego przygotowania, zaleca się wykonanie badania na czczo (8-12 godzin od ostatniego posiłku), najlepiej w godzinach porannych. 

Skonsultuj się z lekarzem, czy przed badaniem wstrzymać suplementację selenem. Poinformuj personel medyczny o przyjmowanych preparatach.