Badanie PSA całkowity

Czym jest antygen PSA całkowity?

Antygen PSA całkowity (swoisty antygen sterczowy) to glikoproteina kontrolowana przez androgeny, zwłaszcza dihudrotestosteron, dla którego osoczowym substratem jest testosteron.

Podwyższone stężenie antygenu stwierdza się u znacznego odsetka chorych na raka gruczołu krokowego, nawet we wczesnych stadiach zaawansowania. PSA nie jest jednak markerem swoistym tylko dla raka gruczołu krokowego, ale cechuje go swoistość narządowa w stosunku do tkanki gruczołu niezależnie od jej stanu klinicznego.

Co wpływa na stężenie PSA we krwi? Jest kilka czynników, które decydują o poziomie PSA w organizmie:

• wiek – poziom PSA wzrasta naturalnie z wiekiem – zwłaszcza po 40-tym roku życia,
• wielkość prostaty – im większy gruczoł, tym więcej PSA produkuje organizm,
• zapalenie prostaty lub dróg moczowych,
• mechaniczne podrażnienie prostaty.

Rola antygenu PSA w organizmie

Jakie funkcje pełni PSA całkowity? Pod względem cech biochemicznych PSA jest proteazą serynową. Jest to antygen wydzielany z komórek nabłonkowych do światła kanalików i z wydzieliną gruczołu przechodzi do płynu nasiennego, w którym odgrywa istotną rolę w proteolitycznej degradacji wysokocząsteczkowcyh białek odpowiedzialnych za formowanie żelu.

Najogólniej: pełni funkcję ochronną w układzie moczowo-płciowym, a także  odgrywa kluczową rolę w procesie zapłodnienia poprzez upłynnianie ejakulatu i ułatwianie ruchu plemników.

Kiedy należy wykonać badanie antygenu sterczowego PSA?

Należy zwrócić uwagę na dolegliwości opisane poniżej. Mogą sygnalizować potrzebę wykonania testu laboratoryjnego antygenu PSA. Zwróć uwagę na:

• ból i pieczenie podczas oddawania moczu,
• częstomocz,
• oddawanie niewielkich ilości moczu,
• problemy z utrzymaniem moczu,
• problemy z erekcją
• krwiomocz
• ból podbrzusza i ból krocza.

Należy jednak pamiętać, że zwiększone stężenie PSA nie zawsze oznacza nowotwór i może być np. związane z łagodnym przerostem gruczołu krokowego. Nie należy wyników badań laboratoryjnych intepretować na własną rękę. W każdym przypadku zaleca się kontakt z lekarzem rodzinnym czy urologiem w celu precyzyjnej diagnostyki.

Jak często wykonywać badanie PSA? Co do zasady badanie zaleca się mężczyznom po 50-tym roku życia. Warto, by wykonywać je rutynowo raz w roku. Te same wytyczne dotyczą również mężczyzn po 45-tym roku życia, jeśli mają oni historię raka prostaty w rodzinie (np. nowotwór występował u dziadka, brata czy ojca). Mężczyźni po 40-tym roku życia powinni badać się regularnie, jeśli są nosicielami mutacji BRCA2.

Jak przebiega badanie?

Badanie antygenu PSA polega na pobraniu próbki krwi z żyły łokciowej, podobnie jak przy zwykłej morfologii.

Co robi personel medyczny w trakcie badania w Punkcie Pobrań? Proces wygląda następująco:

1. Dezynfekcja miejsca wkłucia.
2. Pobranie 3-5 ml krwi żylnej do probówki.
3. Zabezpieczenie miejsca wkłucia opatrunkiem.
4. Opisanie próbki danymi pacjenta.

Następnie pobrana próbka krwi wysyłana jest do laboratorium, gdzie poziom antygenu sterczowego PSA w surowicy zostaje poddany analizie wykonywanej przez diagnostów laboratoryjnych.

Wartości referencyjne (normy)

Wartości referencyjne dla antygenu PSA zależą od wieku i metody oznaczania. Stężenie PSA w osoczu zdrowych mężczyzn jest około milion razy niższe niż w płynie nasiennym i wykazuje tendencję wzrostową wraz z wiekiem i nie przekracza zazwyczaj 1,5 ng/ml u mężczyzn przed 40 rokiem życia i 4,0 ng/ml po 60 roku życia.

Przyczyny obniżonego  poziomu antygenu PSA

Wynik poniżej zakresu referencyjnego nie zawsze oznacza, że z prostatą jest wszystko w porządku. PSA całkowity (antygen swoisty dla stercza) to białko produkowane przez komórki gruczołu krokowego, a jego ilość we krwi zależy od wielu czynników – zarówno fizjologicznych, jak i zdrowotnych.

PSA całkowity – przyczyny niskiego stężenia to najczęściej:

• Niewielki rozmiar gruczołu krokowego – mniejsze stercze produkują mniej PSA, dlatego u młodszych mężczyzn lub osób bez przerostu prostaty wartości mogą być niższe.
• Leczenie farmakologiczne – leki z grupy inhibitorów 5-alfa-reduktazy (np. finasteryd, dutasteryd) stosowane w terapii łagodnego przerostu stercza zmniejszają wytwarzanie PSA. Obniżenie obserwuje się także po terapii hormonalnej hamującej działanie androgenów.
• Uszkodzenie lub zanik komórek gruczołowych – przewlekłe zapalenie prostaty lub procesy zanikowe mogą ograniczać zdolność tkanek do produkcji PSA.
• Czynniki przedanalityczne – wynik może być zaniżony w przypadku błędów przedanalitycznych, np. zbyt długiego przechowywania próbki, niewłaściwego transportu.

Niski poziom nie wyklucza więc całkowicie zmian nowotworowych. Dlatego w diagnostyce raka prostaty lekarz zawsze ocenia wynik w szerszym kontekście – uwzględniając wiek pacjenta, wielkość gruczołu, objawy kliniczne i wynik badania per rectum czy USG. Każde nieprawidłowości skonsultuj z lekarzem.

Objawy niskiego poziomu antygenu PSA

Jeśli niski poziom antygenu jest powiązany z obniżonym poziomem testosteronu, warto zwrócić uwagę na następujące objawy:

• obniżone libido i zaburzenia erekcji,
• utrata masy mięśniowej przy jednoczesnym rozroście tkanki tłuszczowej,
• utrata owłosienia na ciele,
• zmęczenie i obniżony nastrój,
• zaburzenia snu (płytszy sen, częste wybudzenia, redukcja fazy głębokiego snu i skrócenie fazy REM)

Umiarkowanie niski PSA całkowity (0,1-1,5 ng/ml) u młodych, zdrowych mężczyzn jest zazwyczaj fizjologiczny i nie wymaga interwencji.

Przyczyny podwyższonego poziomu

Za wynik PSA powyżej normy odpowiadają najczęściej:

• łagodny przerost gruczołu krokowego,
• zapalenie gruczołu krokowego,
• rak gruczołu krokowego,
• infekcja układu moczowego,
• niedawno przebyte zabiegi urologiczne,
• ejakulacje w ciągu 48 godzin przed badaniem,
• intensywna aktywność fizyczna.

Objawy wysokiego poziomu antygenu PSA całkowity

Jeśli doświadczasz następujących dolegliwości, warto zastanowić się nad wykonaniem badania:

• trudności z rozpoczęciem oddawania moczu mimo uczucia parcia na pęcherz,
• słaby strumień moczu,
• konieczność wielokrotnego wstawania w nocy, by oddać mocz,
• ból lub dyskomfort w okolicy miednicy,
• problemy z erekcją.

Przygotowanie do badania

Prawidłowe przygotowanie do badania to kluczowy element dążenia do uzyskania wiarygodnych wyników. O czym należy pamiętać?

48 godzin przed badaniem:

• unikaj ejakulacji i współżycia seksualnego,
• wstrzymaj się od jazdy rowerem i intensywnego wysiłku fizycznego,

24 godziny przed badaniem:

• nie spożywaj alkoholu
• nie pal wyrobów tytoniowych.

W samym dniu badania wypij niewielką ilość wody niegazowanej. Po przyjściu do laboratorium poczekaj 15 minut przed pobraniem krwi.

Pamiętaj: Badanie per rectum oraz biopsja prostaty mogą podwyższyć wynik antygenu sterczowego PSA – wykonaj badanie laboratoryjne albo przed wspomnianymi zabiegami lub 2-3 tygodnie po nich.

Czynności, takie jak:

1. Jazda pociągiem
2. Jazda na rowerze
3. Stosunek płciowy

powodują ucisk gruczołu krokowego i wzrost stężenia PSA w surowicy. W związku z tym oznaczenie PSA należy wykonać 2 dni przed lub po wymienionych czynnościach.

Zaleca się pobieranie krwi na czczo, czyli z zachowaniem 8–12 godzinnej przerwy od czasu ostatniego posiłku. Przed wykonaniem badania należy unikać spożywania alkoholu i palenia wyrobów tytoniowych.

Bezpośrednio przed badaniem można wypić niewielką ilość wody. Przed pobraniem wskazany jest 15 minutowy odpoczynek.

Ważne! W przypadku nieprawidłowego przygotowania do badania uzyskany wynik nie będzie miarodajny.

Badanie polega na pobraniu krwi do probówki z żyły łokciowej. Zgodnie z procedurą pobrania, czyli: odkażenie skóry, założenie opaski uciskowej oraz zaciskanie palców dłoni w celu ekspozycji żyły. Pobranie krwi trwa kilkanaście sekund. Po pobraniu krwi należy uciskać miejsce po wkłuciu na wyprostowanej ręce. Procedura trwa maksymalnie kilka minut.